Zoeken
  • Floris Burgers

Wat mannenbesnijdenis in Afrika ons leert over racisme in Nederland

Bijgewerkt op: nov 6

De dood van George Floyd bracht de afgelopen dagen een reeks protesten op gang die niet stopte aan de Amerikaanse grens. Ook in Nederland werd in veel steden door een divers gezelschap gedemonstreerd tegen racisme.

Deze demonstraties beperkten zich niet tot het moreel ondersteunen van de zwarte Amerikaan. Integendeel, te midden van de vele borden met “I can’t breath” en “Justice for George Floyd”, gericht op de Amerikaanse kwestie, doemden van meet af aan ook leuzen op als “Ook in Nederland is racisme”.

En als racisme in Nederland ter sprake komt, is het een kwestie van tijd voordat ook Zwarte Piet wordt bekritiseerd. Het zwarte hulpje van Sinterklaas kwam inderdaad snel bovendrijven. Hij werd op de korrel genomen op de Dam en was gespreksonderwerp aan menig talkshowtafel.

Voor sommige mensen is dit het bewijs dat het in Nederland wel meevalt met racisme. Want als de Nederlandse antiracismebeweging steevast terugvalt op het bekritiseren van die goed bedoelde Zwarte Piet, dan lijkt er aan deze kant van de oceaan toch maar weinig aan de hand.

Zelf moest ik de afgelopen dagen juist vaak denken aan een heel ander ritueel dan Sinterklaas: de mannenbesnijdenisrituelen van de Bagisu, een Oegandese stam. De afgelopen twee jaar bestudeerde ik hun samenleving. Hun besnijdenisrituelen laten zien hoe ongelijkheid werkt en waarom dat wél iets maken heeft met Zwarte Piet.

Ongelijkheid ingebed in cultuur

Alle Bagisu jongens ondergaan rond hun 18e een besnijdenisritueel. Zonder verdoving wordt dan hun voorhuid afgesneden. Open en bloot, voor het huis van hun vader en in het zicht van veel toeschouwers (zie foto). De ingreep gaat gepaard met een hoop festiviteiten, maar de betekenis van het ritueel is uiterst serieus: de besnijdenis is de overgang van “jongen” naar “man”.


Foto van besnijdenisrituelen in Oost-Oeganda. Jongens worden voorbereid op de ingreep terwijl ze zijn omringt met toeschouwers (gemaakt door Eti Dayan)


Jongens die besneden worden mogen geen enkele emotie tonen tijdens de ingreep. Zelfs de kleinste grimas wordt geïnterpreteerd als een teken van zwakte. Volgens de Bagisu vereist “man zijn” namelijk controle over natuurlijke fenomenen als emoties en het lichaam.

De carnavaleske vrolijkheid waarmee de besnijdenis gepaard gaat verbloemt bijna de tragiek van het fenomeen. De besnijdenissen liggen namelijk ten grondslag aan de zeer hiërarchische verhouding tussen mannen en vrouwen in deze samenleving. Zoals ook Jean La Fontaine, een Britse hoogleraar antropologie, die deze besnijdenissen eveneens bestudeerde, in haar boek The interpretation of ritual opmerkte.

De besnijdenissen zetten de man neer als “rationeel” en “cultureel”, afgezet tegen de “emotionele” en “natuurlijke” vrouw. Jongens worden man tijdens besnijdenissen, een moment waarop zij laten zien dat hun ratio hun emotie onder controle heeft, terwijl meisjes vrouw worden door een aantal cruciale lichaamsverandering. Dat wil zeggen, hun eigen natuur. Op subtiele wijze wordt de man/vrouw tegenstelling in die samenleving zo gekoppeld aan andere tegenstellingen en gevoed met een bepaalde hiërarchie: de categorieën “ratio” en “cultuur” (man) zijn voor de Bagisu immers de superieure van “emotie” en “natuur” (vrouw).


Subtiel racisme

Deze reflecties brengen ons terug naar de Nederlandse racisme discussie. De besnijdenisrituelen laten namelijk zien dat ongelijkheid niet uit de lucht komt vallen. Ongelijkheid, superioriteit en racisme zitten ingebed in culturen, door de specifieke manier waarop wij groepen mensen associëren met andere zaken. Racisme kan daardoor op subtiele wijze voortbestaan, ook als het bij wet verboden is en maatschappelijk niet langer geaccepteerd.


De filosofie van Claude Lévi-Strauss, een van de grondleggers van de antropologie, helpt om dit idee wat beter te begrijpen. Hij beschrijft hoe de mens denkt in fundamentele tegenstellingen en hoe die tegenstellingen samenlevingen vormgeven. Met andere woorden, mensen kunnen niet begrijpen wat “man” betekent als we niet ook het tegenovergestelde, de “vrouw”, kennen. Het blanke ras bestaat niet zonder het zwarte ras. En we kunnen niet begrijpen wat “hoog” betekent zonder een begrip van “laag”.


Het menselijk denken is dus gebaseerd op tegenstellingen. Volgens Levi-Strauss bestaan al die tegenstellinkjes in ons brein echter niet los van elkaar. Het is niet toevallig dat we geen zwarte maar witte rook te zien krijgen bij de verkiezing van een nieuwe paus. Wit associëren we namelijk met “licht”, “het goede” en “hemel” en zwart met “donker”, “het kwade” en “hel”. De mens denkt dus niet alleen in tegenstellingen, maar ook in relaties tussen verschillende tegenstellingen.


Deze menselijke aard helpt ons om de wereld te begrijpen, maar is tevens de bron van ongelijkheid en racisme. Hiërarchische verhoudingen tussen groepen mensen (man/vrouw, blank/zwart) zijn het gevolg van de manier waarop deze tegenstelde groepen gekoppeld worden aan andere tegenstellingen. Denk aan de Bagisu, wiens besnijdenisrituelen de man-vrouw tegenstelling koppelt aan die van cultureel/natuur en ratio/emotie. Dit soort associaties maakt dat in die samenleving de man wordt gezien als superieur aan de vrouw.


De verhouding tussen blanke en zwarte mensen is historisch gezien ook op een dergelijke manier aan andere tegenstellingen verbonden, zoals modern/traditioneel, slim/dom, meester/slaaf. En hoewel wij ons kunnen uitspreken tegen racisme, kunnen zeer problematische en onterechte associaties als zwart/dom vs. wit/slim, die ooit ten grondslag lagen aan racisme en ongelijkheid, in ons onderbewustzijn nog lang door sudderen.


Op een enkele verdwaalde geest na, is in Nederland niemand van mening dat blanke mensen superieur zijn aan zwarte mensen. Op bewust niveau hebben Nederlanders met racisme gebroken. Maar de genoemde associaties vormen op een niet expliciete manier nog altijd een duivels verzet. Die associaties zijn eenvoudigweg een product van onze geschiedenis. Een soort erfenis, maar dan eentje waar je als samenleving niet beter van wordt.


Aanval op het onderbewustzijn

Deze zeer subtiele vorm van racisme in Nederland speelt zich voornamelijk af op onbewust niveau en is daardoor nauwelijks concreet te maken. Het ontbreekt de Nederlandse antiracismebewegingen dan ook aan stromannen waartegen zij zich kunnen afzetten. Hierdoor vervallen zij constant in een kritiek op Zwarte Piet.


Racisme in Nederland uit zich niet in de vorm van een politiebestel dat aan de lopende band op zwarte mensen schiet. Het zit verstopt in alledaagse onderbewuste associaties en daardoor zijn diegene die het bestrijden bijna per definitie “zoekers”. Mensen die een strijd strijden die al gewonnen is. Een revolutie willen die al volbracht is.


Dit is de harde realiteit waar de antiracismebeweging in Nederland mee te maken heeft, maar doet niets af aan hun claim: racisme in Nederland bestaat inderdaad. De strijd die hun nog rest is die tegen het onderbewustzijn.


Die strijd zou wat mij betreft moeten beginnen bij een aanval op alles dat problematische associaties voedt. Het onderbewustzijn wordt gevoed door ervaringen. Problematische associaties leven voort door het zien van zwarte mensen in onderdanige posities of het zien van de dominantie van witte mannen in de politiek.


Met dat in gedachte is een aanval op Zwarte Piet gerechtvaardigd. Niet wegens een gebrek aan andere stromannen, maar vooral omdat Zwarte Piet is ingebed in een machtsverhouding die ooit ten grondslag lag aan racisme, en daarmee problematische associaties in stand kan houden.


Geen enkele Nederlander viert Sinterklaas met de bedoeling om de superioriteit van het blanke ras te benadrukken. Hen beschuldigen van racisme is dan ook allerminst mijn bedoeling. De Nederlandse sinterklaasvierder is zich van geen kwaad bewust. Maar tussen “bewust kwaad” en “kwaad” zit een ruimte. In Nederland bevindt racisme zich ergens in die ruimte. De oplossing voor racisme zit hem dan ook niet in harde verwijten, maar in kritische reflectie op alledaagse ervaringen.

3 reacties

Recente blogposts

Alles weergeven